Wat is de walnootboorder?

"Walnootboorder" is eigenlijk een verzamelnaam die in de praktijk door elkaar wordt gebruikt voor twee verschillende insecten: de walnootboorvlieg (Rhagoletis completa) en, in mindere mate, de fruitmot (Cydia pomonella). Verreweg de meeste meldingen in Nederland en België gaan over de walnootboorvlieg, en die staat in dit artikel centraal.

De walnootboorvlieg is oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika en is sinds de jaren tachtig via Zwitserland Europa binnengekomen. Vandaar verspreidde de vlieg zich verder naar Italië, Slovenië, Kroatië, Duitsland, Frankrijk en Oostenrijk. In Nederland werd de soort voor het eerst gemeld in 2015, een jaar later gevolgd door België. Inmiddels is de walnootboorvlieg definitief gevestigd en neemt het aantal meldingen jaarlijks toe.

De schade kan flink oplopen: in onbehandelde boomgaarden in het buitenland is een verlies tot wel 95% van de oogst vastgesteld. Chemische bestrijding is nauwelijks toegestaan en werkt bovendien slecht zodra de larven eenmaal in de bolster zitten, wat de plaag lastig te bestrijden maakt zonder biologische hulpmiddelen.

Hoe herken je de walnootboorder?

Het volwassen insect is een klein vliegje van zo'n 4 tot 8 millimeter. Kenmerkend zijn de doorzichtige vleugels met drie zwarte banden, waarvan de onderste twee samen een V- of L-vorm vormen.

De schade herken je meestal eerder dan de vlieg zelf:

• Walnoten die zwart en zacht worden, terwijl de schil er van buiten nog redelijk uit kan zien
• Witte, pootloze larfjes in de groene bolster als je een aangetaste noot openmaakt
• Noten die voortijdig van de boom vallen, vaak nog voordat ze goed zijn uitgerijpt
• Bladeren en takken blijven normaal gezond — dat onderscheidt deze plaag van bijvoorbeeld bacterievuur of duizendkankerziekte

De levenscyclus: waarom de bodem de sleutel is

Om de walnootboorder effectief te bestrijden, is het handig om de levenscyclus te kennen:

1. In de zomer legt de vrouwtjesvlieg eitjes op de bolster van de walnoot.
2. De larven vreten zich door de bolster heen en voeden zich daar enkele weken.
3. Volgroeide larven verlaten de bolster (vaak samen met de vallende, zwarte noot) en graven zich in de bodem in om te overwinteren, meestal tussen eind juli en september.
4. In de bodem verpoppen de larven zich. Eenmaal verpopt zijn ze niet meer gevoelig voor aaltjes.
5. De volgende zomer kruipen de nieuwe vliegen weer uit de grond en begint de cyclus opnieuw.

Dit betekent dat er maar één moment is waarop je de plaag echt te pakken kunt krijgen op een biologische manier: de periode waarin de larven zich nog als larve in de bodem bevinden, vóórdat ze verpoppen.

Hoe zet je aaltjes in tegen de walnootboorder?

Entomopathogene aaltjes zoals Steinernema carpocapsae zijn een van de weinige milieuvriendelijke middelen die daadwerkelijk iets tegen deze plaag kunnen doen. Ze werken als volgt: de aaltjes bewegen actief door vochtige grond, sporen de larven van de walnootboorder op en dringen deze binnen. Eenmaal binnenin brengen ze bacteriën mee die de larve binnen enkele dagen doden. In het dode larfje vermeerderen de aaltjes zich verder, waarna ze op zoek gaan naar de volgende gastheer.

Stappenplan

1. Timing: breng de aaltjes uit in de periode dat de larven de bolster verlaten en de grond in trekken, ongeveer eind juli tot en met september/oktober. Omdat niet alle larven tegelijk de grond in gaan, is één behandeling vaak niet genoeg — herhaal de toepassing een aantal keer in dit venster.
2. Mengen: los de aaltjes op in lauw, chloorvrij water volgens de aanwijzingen op de verpakking.
3. Aangieten: verspreid de aaltjesoplossing rondom de stam, over het hele bereik van de kroonprojectie (dus niet alleen vlak bij de stam) — daar vallen de meeste noten en larven immers neer.
4. Bodemvocht: houd de grond voor en na de behandeling vochtig. Aaltjes zijn watergebonden en kunnen zich in droge grond niet verplaatsen of overleven.
5. Toepassingstijdstip op de dag: breng de aaltjes bij voorkeur 's avonds of bij bewolkt weer aan, zodat UV-licht ze niet te snel beschadigt.

Wat aaltjes wél en niet kunnen

Om eerlijk te zijn: aaltjes zijn geen wondermiddel dat de walnootboorder in één seizoen laat verdwijnen. Ze werken uitsluitend tegen de larven die zich al in de bodem bevinden — niet tegen de vliegen zelf, niet tegen larven die nog in de bolster aan de boom zitten, en niet meer tegen larven die al verpopt zijn. Herbesmetting vanuit de omgeving (bijvoorbeeld bomen bij de buren) is bovendien altijd mogelijk, zeker in gebieden waar de plaag al goed gevestigd is.

Wat aaltjes wel goed kunnen: de populatie die in jouw eigen bodem overwintert, jaar na jaar verkleinen. Door de behandeling meerdere jaren achter elkaar consequent toe te passen, bouw je een steeds lagere aaltjesdruk in de bodem op en daalt het aantal vliegen dat de zomer erop weer uitkomt merkbaar.

Aanvullende maatregelen

Aaltjes werken het best in combinatie met een aantal simpele, aanvullende maatregelen:

• Geïnfecteerde noten opruimen: raap gevallen, zwarte noten dagelijks op en vernietig ze (niet composteren), zodat larven niet alsnog de kans krijgen de grond te bereiken.
• Kippen onder de boom: kippen pikken graag de larven en verse poppen op zodra deze de bolster verlaten.
• Gele vangplaten of feromoonvallen: helpen om de vliegenpopulatie te monitoren en enigszins te verminderen.
• Minder gevoelige rassen: bij nieuwe aanplant zijn rassen als Ferjean, Geisenheim 26, Geisenheim 1247, Meylannaise en Parisienne aantoonbaar minder aantrekkelijk voor de walnootboorder.

Tot slot

De walnootboorder is een hardnekkige, relatief nieuwe plaag in Nederlandse en Belgische tuinen en boomgaarden. Een volledig middel bestaat er niet, maar met een gerichte en herhaalde inzet van aaltjes in de bodem — precies op het moment dat de larven zich ingraven — bouw je jaar na jaar een gezondere boom en een betere oogst op.